Niektóre aspekty humanizmu – w dyskusji z jego paradygmatami

Niektóre aspekty humanizmu - w dyskusji z jego paradygmatami 1

O odkrywaniu prawdy i religii

„Zgodnie z humanizmem, samodzielne odkrywanie prawdy jest w zasięgu człowieka, w przeciwieństwie do znalezienia jej w objawieniach, mistycyzmie, tradycji, czy czymkolwiek innym, co nie jest związane z zastosowaniem logiki do obserwowalnych faktów. W nawoływaniu do unikania ślepej akceptacji niepopartych niczym twierdzeń, humanizm jest zgodny ze sceptycyzmem naukowym i metodą naukową, odrzucając autorytaryzm i skrajny filozoficzny sceptycyzm, i odbierając wiarę jako nieakceptowalną podstawę do podejmowania decyzji. Podobnie humanizm uznaje znajomość dobra i zła jako pochodną dobrego zrozumienia indywidualnych i zbiorowych potrzeb, a nie transcendentalnie objawioną prawdę, albo efekt posłuszeństwa autorytetom”.

Wbrew wielu podejrzeniom, humanizm nie dąży do konfliktu z religią i jej tezami, zakładanie, iż tak jest, przynależne jest raczej ekstremom intelektualnym niż rozsądnemu ciągowi logicznemu, który wskazuje na człowieka wraz z jego niedoskonałościami, a więc z błędami, jakich może się dopuścić istota ludzka. Właśnie poszukiwanie, i doświadczanie, jest drogą ludzkiego rozwoju, i to tym wartościom przyświeca humanizm, akceptując człowieka jako twór z goła paradoksalny, gdyż będący w ciągłym procesie i zdolnym do błędów; i tak pojmuje człowieczeństwo humanizm, mówiąc o doskonałości człowieczeństwa.

Sceptyzym dla humanisty jest raczej narzędziem, za pomocą którego sprawdza on świat, a nie postawą nacechowaną odrzuceniem idei czy tez. Sprawdzając poprawność danej idei, humanizm próbuje znajdować w niej elementy będące konstruktywnym procesem w rozwoju człowieka i odrzucić te, które są z gruntu destruktywne.

Najczęściej destrukcja pojawiająca się jako wynik działania idei czy religii, jest efektem nadużycia lub błędnej interpretacji człowieka dążącego do przejęcia władzy nad innymi ludźmi. Człowiek taki postępuje zgodnie z kategorią „mniejszego zła” i decyduje się na zakłamania lub nawet poświęcenie innej jednostki w imię swoich emocjonalnych i egoistycznych celów.

„Humanizm nawet, jeśli odrzuca zastosowanie boskiego autorytetu do rozwiązywania ludzkich spraw, to już niekoniecznie samą wiarę religijną. Niektóre prądy humanizmu są zgodne z poglądami niektórych religii. Humanizm jest też zgodny z ateizmem i agnostycyzmem, ale nie wymaga przyjęcia żadnego z nich. Czasem stosowane jest w odniesieniu do niego słowo ignostycyzm, dla podkreślenia, że humanizm jest procesem etycznym, nie wypowiadającym się w ogóle na temat istnienia bądź nieistnienia bogów. Humaniści po prostu nie mają potrzeby zajmować się tymi kwestiami. Przykładem jest tutaj judaizm humanistyczny, który tożsamość żydowską opiera na kulturze żydowskiej i szacunku wobec drugiego człowieka, a nie wierze w Boga. Z drugiej strony istnieje wiele prądów ateizmu i agnostycyzmu, niezgodnych ze sobą wzajemnie, których nie można zaliczyć do humanizmu”.

Humanizm akceptuje intelektualne i emocjonalne zapotrzebowanie człowieka na religię, szanuje jego wybór i akceptuje jego decyzję, postuluje jednak, aby wybór ten był decyzją samodzielną wynikającą z potrzeb człowieka, a nie z dyscypliny społecznej czy kulturowego schematu. Postulatywny charakter tej tezy ma za zadanie ustanowienia kategorii szacunku człowieka niewierzącego dla wierzącego i człowieka wierzącego dla niewierzącego. Każda forma wzajemnych relacji, u podstaw której leży siłowa chęć narzucenia swoich poglądów, mieści się w obszarze pojęć takich jak: zbrodnia i terroryzm.

O człowieku, nadczłowieku i szowinizmie gatunkowym

„Niektórzy interpretują humanizm, jako formę szowinizmu gatunkowego, uznającego gatunek Homo sapiens sapiens za ważniejszy od innych gatunków istot żywych. Filozof Peter Singer, sam humanista, twierdzi, że „pomimo wielu wyjątków, humaniści, jako całość są wciąż niezdolni do uwolnienia się od jednego z centralnych dogmatów chrześcijaństwa: uprzedzeń gatunkowych”.

Szowinizm gatunkowy – jak każdy szowinizm, w tym płciowy, seksualny, czy religijno-etyczny, jak również polityczny czy ideologiczny – jest formą zaślepienia powodującą zahamowanie procesu rozwoju człowieka. W tym sensie dla humanisty jest on tak samo niebezpieczny, jak każda forma fanatyzmu. Ta niebezpieczna choroba jest zaraźliwa i ludzie nią dotknięci nie mogą być partnerami w dyskursie umysłów, ponieważ nie są w stanie przyjąć jakiejkolwiek innej tezy, która nie jest zgodna z ich dogmatami, a ich szalejące emocje przykrywają niedoskonałości ich postulatów. Wprawdzie człowiek ma prawo do błędów, nie powinien jednak z nich czynić swego posłannictwa.

Samo zjawisko wynika z kilku czynników kulturowych usankcjonowanych historią i tradycją. Religia chrześcijańska oddawała nam władanie nad zwierzętami słowami Biblii i czyniła człowieka centralnym obiektem w osi świata, niejako powołanym do zarządzania tym światem. Jednak to właśnie ta religia odeszła od wszelkich form ofiar zwierzęcych i uczyniła z baranka symbol czystości swoich intencji. Ofiara zwierzęca, czy nawet ludzka, została zastąpiona auto-ofiarowaniem Chrystusa, ostatecznie zamykając sprawę szacunku dla cierpienia i poświęcania na ołtarzach jakiejkolwiek innej istoty. Celebrując to auto-poświęcenie, dokonujemy aktu oddania się Bogu w duchu empatii.

Religie animistyczne, będąc jednak pierwotnymi formami duchowego zrozumienia świata, przez tysiąclecia kształtowały naszą świadomość, przyznając zwierzętom duszę i umieszczając je w panteonie naszych bóstw, jako wyrazicieli wyższych idei.

Tak naprawdę, to głębokie i wewnętrzne przekonanie do udziału w świecie natury wśród innych „istot czujących”, jest udziałem humanizmu i nie tworzy bariery pomiędzy światem a naszym intelektem. Natomiast trudno nam znaleźć inne formy rozumienia świata, niż tylko nasz umysł obudowany zmysłami. I dzięki temu umysłowi wiemy, że jesteśmy zaledwie epizodem w historii Ziemi, tak krótkim jak oddech. Wiemy, że jesteśmy nalotem na powierzchni globu zanurzonego w otchłani Kosmosu. Wiemy, jak kruche i delikatne jest istnienie biosfery, które może zostać zdmuchnięte w dowolnej chwili przez przelatujący nieopodal odłamek martwej-żywej materii. To uczy pokory.

O idealizmie

„Humanizm cechuje optymistyczne nastawienie względem ludzkich możliwości, lecz nie oznacza to wiary, że ludzka natura jest czysto dobra, bądź że każdy człowiek jest w stanie żyć w zgodzie z humanistycznymi ideałami rozumu i moralności. W każdym razie, już samo dążenie do wykorzystania w pełni własnego potencjału jest ciężką pracą, wymagającą pomocy innych. Celem ostatecznym jest rozkwit człowieczeństwa; uczynienie życia lepszym dla wszystkich ludzi. Nacisk kładziony jest na czynienie dobra, dobre życie tu i teraz, i pozostawienie świata lepszym dla tych, którzy przyjdą po nas, a nie na cierpienie za życia dla uzyskania nagrody po śmierci”.

Nie ma dziedziny myśli ludzkiej i przestrzeni aktywności społecznej, która po XX wieku nie byłaby skażona cierpieniem, podłością i zachłannością ludzką. Dwudziesty wiek stał się apoteozą ludzkiej śmierci i upodlenia człowieka. Po tym czasie nic nie może być już takie samo. Optymizm nie jest już możliwy bez uczucia goryczy i poczucia klęski człowieczeństwa. Pomniki tego upadku stoją w naszym kraju i świadomie świadczą o potwornościach, jakich dokonał na sobie człowiek; nie ma świecie miejsc, ani ziemi, które nie byłyby skażone okrucieństwem i ludzką krwią przelaną przez drugiego człowieka. Optymizm, jaki cechował humanizm dotychczasowo, jest już niemożliwy i byłby nieetyczny; teraz chodzi już tylko o to, aby człowiek mógł żyć na ziemi godnie. Współczesny humanizm traktuje człowieka jako potencjalną możliwość, lecz musi być znacznie ostrożniejszy i bardziej radykalny w ocenie postaw moralnych.

Leonard Jaszczuk

 Cytaty pozyskano z Wikipedii pod wpisem dotyczącym hasła „humanizm”.

 

Materiały uzupełniające: 

Manifest humanistyczny – z 2002 roku

Humanizm jest wynikiem długiej tradycji wolnomyślicielskiej, która zainspirowała wielu myślicieli, reformatorów i artystów oraz stanowiła podstawę dla nauki.

Podstawowe założenia współczesnego humanizmu są następujące:

1. Humanizm jest etyczny. Uznaje on wartość, godność i autonomię każdej jednostki. Humaniści popierają prawo każdego człowieka do jak największego zakresu wolności, pozostającego jednak w zgodzie z prawami innych. Humaniści mają obowiązek dbania o ludzkość, w tym przyszłe pokolenia. Humaniści uważają moralność za wrodzony element ludzkiej natury, oparty na zrozumieniu i trosce o innych, nie potrzebujący zewnętrznego sankcjonowania.

2. Humanizm jest racjonalny. Stosuje on zdobycze nauki twórczo, a nie destrukcyjnie. Humaniści wierzą, że rozwiązanie problemów świata dokona się dzięki ludzkim myślom i czynom, a nie nadprzyrodzonej interwencji. Humanizm opowiada się za stosowaniem metod naukowych i wolnego dociekania w rozwiązywaniu problemów ludzkości, uznając jednocześnie konieczność stosowania zdobyczy naukowych zgodnie z ogólnoludzkimi wartościami. Nauka bowiem daje nam środki, a ogólnoludzkie wartości wyznaczają cele.

3. Humanizm wspiera demokrację i prawa człowieka. Dąży on do zapewnienia najpełniejszego rozwoju każdej jednostki. Humanizm stwierdza, że demokracja i rozwój są rzeczami najistotniejszymi. Zasady demokracji i praw człowieka mogą być stosowane w relacjach międzyludzkich i nie są ograniczone jedynie do metod rządowych.

4. Humanizm uznaje, że wolność osobistą należy połączyć z odpowiedzialnością społeczną. Humanizm odważa się budować świat na bazie idei wolnej jednostki odpowiedzialnej za świat i uznaje naszą zależność i odpowiedzialność za naturę. Humanizm jest niedogmatyczny, nie narzuca nikomu żadnego credo. Humanizm opowiada się za edukacją wolną od indoktrynacji.

5. Humanizm jest odpowiedzią na duże zapotrzebowanie na alternatywę wobec religii. Główne religie światowe uważają, że ustanowione zostały na bazie objawień na zawsze. Próbują narzucać swój światopogląd całej ludzkości. Humanizm uznaje, że wiarygodna wiedza dotycząca świata i nas samych wynika z ciągłego procesu obserwacji, oceny i aktualizacji.

6. Humanizm docenia artystyczną kreatywność i wyobraźnię oraz zmieniającą siłę sztuki. Humaniści potwierdzają istotność literatury, muzyki, sztuki wizualnej i przedstawianej dla rozwoju i spełnienia osobistego.

7. Humanizm jest postawą życiową dążącą do jak najpełniejszego spełnienia poprzez kultywowanie życia etycznego i twórczego, oferującą etyczne i racjonalne sposoby zajmowania się problemami naszych czasów. Humanizm może być drogą życiową dla każdego i wszędzie.

Naszym głównym celem jest uświadomienie ludziom w najprostszy sposób, czym może być dla nich humanizm i do czego ich zobowiązuje. Wykorzystując wolne dociekanie, siłę nauki i twórczą wyobraźnię na rzecz umacniania pokoju i w służbie współczucia, jesteśmy pewni, że ludzie są zdolni rozwiązać problemy stojące przed nimi, więc wzywamy wszystkich podzielających niniejsze przekonanie do podjęcia wraz z nami prób rozwiązania problemów.

Tłum.: Dawid Ropuszyński


Deklaracja została wydana na Światowym Kongresie Humanistycznym, 3-6 lipca 2002, Noordwijkerhout (Holandia). Motto: Wszyscy różni — wszyscy równi: Prawa człowieka, różnorodność, humanizm. Kongres zorganizowano z okazji pięćdziesięciolecia Międzynarodowej Unii Humanistycznej i Etycznej (IHEU). Poprzedni kongres odbył się w 1999 roku w Bombaju.

B
Co myślisz o tym artykule? Wyraź swoją opinię - zgrilluj tosta!
  • bardzo ciekawy-wypieczony tost (2)
  • w porządku-niezła grzanka (2)
  • potrzebny-smaczny tost (2)
  • średni-przeciętny tost (0)
  • nie podoba mi się-spalony tost (0)

2 komentarze

  1. Cóż mogę dodać – nie szpecząc tego ciągu słów swoim niedopracowanym postulatem…
    szacun !

  2. Bardzo potrzebny, silnie przemyślany i dobrze skonstruowany artykuł o humanizmie i jego osadzeniu we współczesności – jestem zdania, że to doskonały materiał zapraszający do nowego działu Tostera pt.: „Powracający”. Gratuluję, Autorze :).

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *