Rozważania o prawie autorskim – garść faktów

Przemiany znaczenia prawa autorskiego dotykają wszystkie branże.

Jednocześnie maleje sprzedaż płyt CD z muzyką, gdyż z sieci ściągane są pojedyncze Mp3. Płyty DVD już praktycznie się nie sprzedają, ponieważ ludzie czekają, aż w gazetach ukażą się ich ulubione filmy, za jedną dziesiątą sklepowej ceny.

Teledyski do przebojów umieszczają na Youtube sami artyści, wiedząc, jak ważna jest to promocja. Umieszczanie ich na serwisach społecznościowych i polecania wzajemnego, nikt nie kontroluje. Nikomu nie wydaje się to szkodliwe, zwłaszcza w rozumieniu utworu, którego idea polega na masowym jego rozpowszechnianiu.

Obrazy i zdjęcia powielane cyfrowo w tysiącach egzemplarzy, wraz kopiowaniem w sieci – nie tracą nic na znaczeniu, lecz zaciera się ich źródło.

Oprogramowanie jest atakowane przez idee Open Source. Teraz tego typu pomysły zdobywają coraz większe poparcie. Microsoft ma zamiar udostępniać swojego Office’a za darmo. Z kolei Google wypuszcza swój system operacyjny z bezpłatnym źródłowym kodem.

Tylko techniczne patenty są jeszcze coś warte. Jednak powszechne postępy globalizacji sprawiają, że coraz mniej chronią one wynalazki. Do zastrzeżenia patentu potrzebną są wielkie pieniądze. Co więcej, w każdym kraju trzeba ponawiać procedurę patentową, na co stać bardzo niewielu. Tym bardziej nie stać nielicznych z klasycznie rozumianych wynalazców poszukujących inwestora dla swojego pomysłu. Każdy kraj, w którym nie został taki pomysł zastrzeżony, szybko dzięki Internetowi może stać się źródłem konkurencyjnej produkcji. Istniejące patenty są przecież udostępniane za darmo.

Do uporania się ze wszystkimi kwestiami, czasu pozostało niewiele. Wniosek nasuwa się jednak jeden – prawo autorskie w obecnej formule wymaga w erze informacji jakościowej redefinicji, inaczej nie przetrwa.

Dlatego warto przypomnieć istniejące definicje prawa autorskiego. Zwłaszcza, że czas ich panowania zbliża się już ku końcowi:

——————————————————————————————————-

Prawa autorskie (copyright)

Prawo autorskie w założeniu chroni autorów tzw.: oryginalnych dzieł, a więc książek, artykułów, filmów czy programów komputerowych. Copyright daje im wyłączność w odtwarzaniu, kopiowaniu, przygotowaniu lub publicznym prezentowaniu swoich dzieł, czyli tworów właśnie autorskich. Ale prawa autorskie chronią tylko formę albo sposób ekspresji danej idei, nie chronią idei/treści samych w sobie.

Choć prawo autorskie może być dla uzyskania prawnych korzyści rejestrowane, to jednak dla jego zaistnienia nie ma takiej potrzeby – to staje się automatycznie z chwilą, kiedy praca zostaje „powiązana” z „materialnym środkiem wyrazu” (np.: kartką papieru, płytą CD albo z innym nośnikiem). Od tej chwili prawo obowiązuje przez całe życie autora i dodatkowo 70 lat po jego śmierci lub łącznie 95 lat w przypadku, kiedy właścicielem dobra chronionego prawem autorskim jest pracodawca.

W Polsce nie występuje system praw autorskich oparty na anglosaskiej zasadzie copyrightu, choć polska ustawa zakłada dla autora swoisty monopol w zakresie korzystania i rozporządzania dobrami stanowiącymi przedmiot praw autorskich.

—————————————————————————————————-

Majątkowe prawa autorskie gasną z upływem lat siedemdziesięciu:

1) od śmierci twórcy, a do utworów współautorskich – od śmierci współtwórcy, który przeżył pozostałych,

2) w odniesieniu do utworu, którego twórca nie jest znany – od daty pierwszego rozpowszechnienia, chyba że pseudonim nie pozostawia wątpliwości co do tożsamości autora lub jeżeli autor ujawnił swoją tożsamość,

3) w odniesieniu do utworu, do którego autorskie prawa majątkowe przysługują z mocy ustawy innej osobie niż twórca – od daty rozpowszechnienia utworu, a gdy utwór nie został rozpowszechniony – od daty jego ustalenia,

4) w odniesieniu do utworu audiowizualnego – od śmierci najpóźniej zmarłej z wymienionych osób: głównego reżysera, autora scenariusza, autora dialogów, kompozytora muzyki skomponowanej do utworu audiowizualnego.

Jeżeli utwór rozpowszechniono w częściach, odcinkach, fragmentach lub wkładkach, bieg terminu liczy się oddzielnie od daty rozpowszechnienia każdej z wymienionych części. (Ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych, Dz.U. 1994 Nr 24 poz. 83.)

Czas faktycznego trwania praw autorskich zależy od tego, jak długi okres mija od chwili powstania praw do momentu, który rozpoczyna bieg 70-letniego okresu ich wygasania. Czas wygasania praw autorskich i pokrewnych dotyczący określonych w ustawie przedmiotów tych praw może być inny, jeżeli ustawa tak stanowi. Po upływie w/w terminów autorskie prawa majątkowe wygasają, oznacza to wiec, że z danego dzieła można swobodnie korzystać. Swoboda nie oznacza jednak całkowitej dowolności. Nie można bowiem naruszać autorskich praw osobistych i zaniedbywać innych przewidzianych prawem procedur (patrz R. Golat, „Prawa autorskie i prawa pokrewne,” s. 136-151) – PM.

—————————————————————————————————

Patent (patent)

Patent jest to prawo własności wynalazków, a dokładniej prawo do środków lub metod służących „użytecznej” funkcji. Nowa lub ulepszona pułapka na myszy jest doskonałym przykładem przyrządu, który może zostać opatentowany. Sam patent stanowi efektywny sposób nagrodzenia wynalazcy ograniczonym monopolem na wyrób, użytkowanie i sprzedaż wynalazku – w zasadzie jednak sprowadza się tylko do udzielenia mu wyłączności (przez zapobieganie użytkowaniu opatentowanej nowości i przez innych), a nie faktycznego prawa użytkowania opatentowanego wynalazku.

Nie każda innowacja lub odkrycie mogą zostać zarejestrowane w urzędzie patentowym. Decyzją Sądu Najwyższego Stanów Zjednoczonych wyróżnia się trzy kategorie przedmiotów, które nie mogą zostać poddane prawu patentowemu: „prawa natury, zjawiska naturalne oraz abstrakcyjne idee”. Ograniczając jednak abstrakcyjne idee tylko do pewnego typu „praktycznych zastosowań,” tj.: do „użytecznego, konkretnego i materialnego efektu,” można je opatentować. Od 8 czerwca 1995 r. amerykańskie patenty zachowują ważność przez 20 lat od momentu zarejestrowania (uprzednio było to 17 lat od momentu emisji).

W polskim systemie prawa własności intelektualnej patenty są udzielane – bez względu na dziedzinę techniki – na wynalazki, które są nowe, posiadają poziom wynalazczy i nadają się do przemysłowego stosowania. Jednakże za wynalazek nie uważa się ciała ludzkiego, w różnych jego stadiach formowania się i rozwoju, oraz zwykłego odkrycia jednego z jego elementów, włącznie z sekwencją lub częściową sekwencją genu.

Ponadto patentów nie udziela się między innymi na: wynalazki, których wykorzystywanie byłoby sprzeczne z porządkiem publicznym lub dobrymi obyczajami, odmiany roślin lub rasy zwierząt oraz czysto biologiczne sposoby hodowli roślin lub zwierząt, sposoby leczenia ludzi i zwierząt metodami chirurgicznymi lub terapeutycznymi oraz sposoby diagnostyki stosowane na ludziach lub zwierzętach.

Przez uzyskanie patentu zgłaszający nabywa prawo wyłącznego korzystania z wynalazku w sposób zarobkowy lub zawodowy na całym obszarze Rzeczypospolitej Polskiej. Przejawia się to tym, że uprawniony z patentu może zakazać osobie trzeciej, działającej bez jego zgody, korzystania z wynalazku w sposób zarobkowy lub zawodowy, w tym: wytwarzania, używania, oferowania, wprowadzania do obrotu lub importowania dla tych celów produktu będącego przedmiotem wynalazku lub stosowania sposobu będącego przedmiotem wynalazku, jak też używania, oferowania, wprowadzania do obrotu lub importowania dla tych celów produktów otrzymanych bezpośrednio takim sposobem.

Czas trwania patentu wynosi 20 lat od daty dokonania zgłoszenia wynalazku w Urzędzie Patentowym. Patent jest zbywalny i podlega dziedziczeniu (z ustawy z dnia 30 czerwca 2000 r. prawo własności przemysłowej Dz.U. 2001 Nr 49 poz. 508) – PM.

—————————————————————————————————–

 Tajemnica handlowa (trade secret)

Na tajemnicę handlową składa się poufna formuła, narzędzie lub informacja, które dają jej posiadaczowi konkurencyjną przewagę tak długo, jak uda się ją utrzymać w tajemnicy. Przykładem może być tu tajemnica handlowa produkcji napoju Coca-Cola®. Tam gdzie informacja nie jest na tyle nowa, by miała podlegać prawu patentowemu, albo nie dość oryginalna jako potencjalny przedmiot prawa autorskiego (np. baza danych sejsmicznych albo lista klientów), stosuje się prawo tajemnicy handlowej. Jego podstawową funkcją jest zapobieganie lub wynagrodzenie szkód wynikłych ze „sprzeniewierzeń” tajemnicy handlowej. Obecnie tajemnica handlowa jest chroniona prawem stanowym, aczkolwiek niedawno znowelizowano prawo federalne dla zapobieżenia kradzieżom tajemnicy handlowej.

Teoretycznie pozbawioną granic czasowych ochronę tego typu uzyskuje się po zadeklarowaniu, że skład danego dobra jest tajemnicą. Należy jednak pamiętać, że ujawnienie tajemnicy, inżynieria wsteczna (reverse-engineering), a także niezależny wynalazek mogą zniweczyć działanie takiej ochrony. Nie znajdujące się pod ochroną copyrightu kompilacje danych i mapy, niewyjawiony lub nie zabezpieczony w inny sposób przez prawo patentowe kod źródłowy oprogramowania to przykłady tajemnicy informacji, która może być przedmiotem ochrony prawnej tajemnicy handlowej. Jej jedyną niedogodnością jest to, że niezależny wynalazek konkurencji, przedtem stanowiący tajemnicę handlową jej przeciwników, może zostać opatentowany jako narzędzie lub proces produkcji, co uniemożliwi jego użytkowanie przez pierwotnego wynalazcę i właściciela tajemnicy handlowej.

Za tajemnicę przedsiębiorstwa są uznawane zgodnie z polskim prawem nieujawnione publicznie informacje techniczne, technologiczne i organizacyjne przedsiębiorstwa lub inne informacje posiadające wartość gospodarczą, co do których przedsiębiorca podjął niezbędne działania w celu zachowania ich w poufności (S. Sołtysiński w: J. Barta, M. Kępiński, R. Markiewicz, M. Poźniak-Niedzielski, R. Skobisz, T. Skoczny, S. Sołtysinski, J. Szwaja, I. Wiszniewska, Ustawa o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji. Komentarz., Warszawa 1994 r., s. 97 i n.) – PM.]

——————————————————————————————————

Znak handlowy (trademark)

Znak handlowy to: słowo, wyrażenie, symbol lub projekt graficzny służący rozpoznaniu źródła sprzedawanych dóbr i usług oraz odróżnieniu ich od konkurencji, np.: znak rozpoznawczy Coca-Cola® na puszkach napojów produkowanych przez tą firmę pozwalający jej na odznaczanie się na tle konkurencji takiej jak firma Pepsi®. Prawo do znaku handlowego przede wszystkim ma zapobiec „naruszaniu” przez konkurencję znaku firmowego przez znakowanie przez nią produktów i usług w sposób „dezorientujący” klienta podobieństwem. W odróżnieniu od praw autorskich i patentów, prawo do tego znaku nie ma cezury czasowej, jeśli tylko właściciel znaku kontynuuje jego użytkowanie. Początkowo, zgodnie z prawem federalnym, właściciel ma prawo do znaku handlowego przez 10 lat, z 10-letnim okresem odnowienia.

Do praw związanych z ochroną znaku handlowego zalicza się również zakaz: rozmywania znaku handlowego (trademark dilution), stosowania określonych form cybersquattingu, oraz działań „nieuczciwej konkurencji.” Własność intelektualna uwzględnia również, podobną do copyright, ochronę sui generis takich ostatnich wynalazków prawnych, jak maska ochronna do pracy dostępna przy projektach półprzewodnikowych obwodów scalonych (IC) czy dziobu łodzi oraz również proponowanych praw sui generis do baz danych czy zbiorów informacji.

Polskie prawo nie operuje pojęciem znaku handlowego (trademark), lecz występuje w nim terminologia podobna, zbliżona w treści. Są to pojęcia znaku towarowego i wzoru przemysłowego.

——————————————————————————————————

Znak towarowy

Zgodnie z ustawą o własności przemysłowej, znakiem towarowym może być każde oznaczenie, które można przedstawić w sposób graficzny, jeżeli nadaje się do odróżnienia towarów jednego przedsiębiorstwa od towarów innego przedsiębiorstwa. Może to być w szczególności wyraz, rysunek, ornament, kompozycja kolorystyczna, forma przestrzenna, w tym forma towaru lub opakowania, a także melodia lub inny sygnał dźwiękowy.

Na znak towarowy może być udzielone prawo ochronne. Pierwszeństwo do uzyskania prawa ochronnego na znak towarowy oznacza się, co do zasady, według daty zgłoszenia znaku towarowego w Urzędzie Patentowym. Pierwszeństwo to jest zbywalne i podlega dziedziczeniu.

Ponadto znaki takie, zwłaszcza graficzne czy słowno-graficzne, niezależnie od tego, że stają się przedmiotem praw wyłącznych w wyniku rejestracji w Urzędzie Patentowym (prawa własności przemysłowej), niejednokrotnie wykazują cechy utworów i korzystają z ochrony opartej o przepisy prawa autorskiego. Jednakże, jeśli zgłaszającym znak towarowy, który spełnia jednocześnie cechy utworu, nie jest jego twórca, musi on nabyć prawa autorskie od twórcy, by zlikwidować niebezpieczeństwo odmowy rejestracji znaku. Odmowa taka może nastąpić, gdyż w myśl przepisów prawa własności przemysłowej nie udziela się praw ochronnych dotyczących oznaczeń, których używanie narusza prawa osobiste lub majątkowe osób trzecich.

 Czas ochronny na znak towarowy wynosi 10 lat od daty zgłoszenia znaku towarowego w Urzędzie Patentowym.

—————————————————————————————————–

 

Wzór przemysłowy

Prawo autorskie przyznaje ochronę również wzorom przemysłowym. Korzystają one ponadto z ochrony przewidzianej w ustawie o własności przemysłowej. Dlatego też niekiedy uzależnia się przyznanie autorskiej ochrony prawnej wzorom przemysłowym od spełnienia nieco wyższych wymagań niż w przypadku innych utworów.

Wzorem przemysłowym jest nowa i posiadająca indywidualny charakter postać wytworu lub jego części, nadana mu w szczególności przez cechy linii, konturów, kształtów, kolorystykę, strukturę lub materiał wytworu oraz przez jego ornamentację. Jako wytwór należy rozumieć m. in. każdy przedmiot wytworzony w sposób przemysłowy lub rzemieślniczy, obejmujący w szczególności opakowanie, symbole graficzne oraz kroje pisma typograficznego, z wyłączeniem programów komputerowych.

Na wzór przemysłowy udziela się prawa z rejestracji. Przez uzyskanie prawa z rejestracji uprawniony nabywa prawo wyłącznego korzystania z wzoru przemysłowego w sposób zarobkowy lub zawodowy na całym obszarze Rzeczypospolitej Polskiej.

Prawa z rejestracji wzoru udziela się na 25 lat od daty dokonania zgłoszenia w Urzędzie Patentowym (z ustawy z dnia 30 czerwca 2000 r., Prawo własności przemysłowej Dz.U. 2001 Nr 49 poz. 508) – PM.

Ponieważ Konstytucja Stanów Zjednoczonych daje Kongresowi możność „promowania postępu w nauce i sztukach użytkowych,” o prawach autorskich czy patentach stanowi niemal wyłącznie prawo federalne. Tym niemniej wciąż źródłem konkretnych rozwiązań prawnych dotyczących rozmaitych aspektów związanych z własnością intelektualną, jak np. własność patentów, jest prawo stanowe, które ma tendencję do ujednolicania się od stanu do stanu. Z kolei bazujące na międzystanowej umowie handlowej federalne znaki handlowe nie są explicite autoryzowane przez Konstytucję, toteż obejmują jedynie znaki handlowe biorące udział w międzystanowej wymianie handlowej. Znaki handlowe uznane w prawie stanowym dalej istnieją, gdyż nie zostały jeszcze całkowicie wyparte przez znaki federalne, lecz te ostatnie są uważane za ważniejsze oraz mocniejsze z handlowego punktu widzenia. Wreszcie, tajemnica handlowa bardziej chroniona jest przez prawo poszczególnych stanów, nie federalne.

Wielu laików, również wśród libertarian, ma znikomą wiedzę na temat własności intelektualnej i nader często myli prawa autorskie, znaki handlowe i patenty. Powszechnie i, niestety, niezgodnie z prawdą, uważa się, że amerykański system chroni tego wynalazcę, który jako pierwszy złoży wniosek patentowy w odpowiednim urzędzie, tj.: iż ma on pierwszeństwo wobec tego, który swoje dzieło zarejestrował później. Tymczasem, w odróżnieniu od tego systemu, obowiązującego w większości innych krajów, w USA liczy się pierwszy wynalazca.

Zibikendo

B
Co myślisz o tym artykule? Wyraź swoją opinię - zgrilluj tosta!
  • bardzo ciekawy-wypieczony tost (0)
  • w porządku-niezła grzanka (0)
  • potrzebny-smaczny tost (0)
  • średni-przeciętny tost (0)
  • nie podoba mi się-spalony tost (0)

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *